«Қазақ-түрік байланысы әлі қажетті деңгейге жете алған жоқ» — түрік генералы

1991 жылдан бүгінгі күнге дейінгі Түркия–Қазақстан қатынастары: Критикалық кезеңдер, олқылықтар және болашаққа бағытталған стратегиялық жол картасы

Түркия мен Қазақстан арасындағы қатынастарды сәтсіз деп айтуға болмас. Алайда бұл байланыс өздері ие болып отырған тарихи, мәдени, экономикалық және геосаяси әлеуеттен әлдеқайда төмен деңгейде қалып отыр. Екі ел арасында ешқандай күрделі саяси мәселе жоқ екеніне және қатынастар 2009 жылы «стратегиялық әріптестік», 2022 жылы «кеңейтілген стратегиялық әріптестік» деңгейіне көтерілгеніне қарамастан, саяси риторика саудаға, көлік интеграциясына, бірлескен өндіріске, технологиялық ынтымақтастыққа және қоғамдық жақындасу әлі толық қалыптаса қойған жоқ.
Негізгі мәселе мынада: Қатынастар ұзақ уақыт бойы тек «ортақ тарих және бауырластық» ұранына ғана сүйеніп келді; ал ортақ мүдде, бірлескен өндіріс, үздіксіз логистика, өзара экономикалық тәуелділік пен институционалдық жүзеге асыру механизмдері жеткілікті деңгейде мықты қалыптаспады.

Мұның сыртында, Қазақстанның Ресей және Қытаймен арасындағы географо-экономикалық және қауіпсіздік саласындағы байланыстары жеткілікті түрде шынайы бағаланбады. Түркияның Қазақстанға деген ұстанымында кейде қазақ қоғамының көп қабатты әлеуметтанулық ерекшеліктері ескеріліп, романтикалық түркі дүниесі көзқарасы басым түсіп жатты.

Алдағы кезеңдегі мақсат — Қазақстанды Түркия, Ресей немесе Қытай арасында таңдау жасауға мәжбүрлеу емес, керісінше, Түркияны Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатындағы ең басты, сенімді және ұзақ мерзімді серіктеске айналдыру болуы тиіс.

I. Қатынастардың тарихи кезеңдері

Дайындық және үлкен үміттер кезеңі: 1991–1995
Түркия Қазақстанның 1991 жылы 16 желтоқсанда өз тәуелсіздігін жариялағанын бірінші болып мойындаған ел болды. Дипломатикалық қатынастар 1992 жылы 2 наурызда орнатылды. Бұл символдық қадам Қазақстан үшін өте маңызды болды.

Бұл кезеңде:
Елшіліктер ашылды.
Көптеген саяси, экономикалық, мәдени және білім беру саласындағы келісімдерге қол қойылды.
Түрік компаниялары Қазақстан нарығына кіре бастады.
Қожа Ахмет Ясауи университеті бірлескен жоба ретінде іске қосылды.
Студенттік стипендиялар мен «Ұлы студент жобасы» басталды.
Түркі тілдес мемлекеттердің саммиттері өткізілді.

Алайда, Түркия Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Орталық Азияда пайда болған бос кеңістікті шамадан тыс бағалап жіберді. Түркияның экономикалық қуаты, қаржылық мүмкіндігі, институционалдық тәжірибесі мен аймақты білетін мамандары алға қойылған үлкен саяси мақсаттарды қолдауға толық жете қойған жоқ.

Бұл кезеңдегі негізгі қателіктер:
Асыра сілтелген үміттер: «Адриатикадан Қытай қорғанына дейінгі түркі әлемі» сынды ұрандар іс жүзіндегі мүмкіндіктерден озып кетті.

Түрік үлгісін тікелей көшіру әрекеті: Қазақстанның кеңестен кейінгі мемлекеттік құрылымы, орыс тілді халқы, қауіпсіздік мәселелері және Ресеймен экономикалық байланысы жеткілікті түрде ескерілмеді.
Ортақ әліппе мен тіл жақындығын асыра бағалау: Түркия түрік тілі мен қазақ тілі арасындағы айырмашылықтармен бірге, Қазақстандағы орыс тілінің мемлекеттік, ғылыми, қалалық өмір мен экономика саласындағы салмағы ескерілмеді.

Үйлесімсіздік: Жекелеген мектептер, компаниялар мен діни құрылымдардың қызметі мемлекетаралық стратегиямен жеткілікті түрде үйлестірілмеді.

Уәделердің кешігуі: Несие, инвестиция және сауда уәделерінің бір бөлігі кешіктірілді немесе шағын көлемде қалды.

Нәтижесінде, алғашқы жылдардағы эмоционалдық жақындық тұрақты экономикалық интеграцияға ұласа алмады.

Шыншылдық, теңгерім және арақашықты сақтай отырып жақындасу кезеңі: 1996–2001

Бұл кезеңде Қазақстан мемлекет құру мен режим тұрақтылығына басымдық берді. Ресеймен қатынастарын қайта ретке келтірді; Қытаймен шекара және энергетикалық ынтымақтастығын дамытты; Батыстық энергетикалық компанияларды елге тартты.

Түркия бұл кезде:
Ішкі саяси және экономикалық дағдарыстармен арпалысты.
Орталық Азияға бөлетін қаржылық ресурстарын шектеулі ұстады.
Еуропалық Одақ пен өз жақын аймағындағы мәселелерге көбірек көңіл бөлді.
Қазақстанда көбінесе құрылыс, тоқыма, қызмет көрсету және шағын-орта бизнес салаларында ғана көріне алды.

Бұл жылдары қатынастар үзілген жоқ, бірақ бастапқы жоғары саяси серпін ақырындап сақ әрі прагматикалық сипатқа көшті.

Сыни қорытынды: Қазақстан Түркияны «балама орталық» ретінде емес, өзінің көпвекторлы сыртқы саясатындағы маңызды серіктестердің бірі ретінде қарастырды. Бұл ұстаным бүгінгі күнге дейін сақталған.

Экономикалық жандану және энергетикалық мүмкіндіктердің толық пайдаланылмауы: 2002–2008
Түркия экономикасының өсуі және түрік жеке секторларының сыртқы нарыққа шығуы арқасында қатынастар қайтадан қарқын алды. Мердігерлік, қаржы, телекоммуникация, азық-түлік, бөлшек сауда, білім беру және қызмет көрсету салаларында түрік капиталының үлесі өсті.

Алайда бұл кезеңде де:
Қытай ірі көлемдегі энергетикалық және инфрақұрылымдық қаржыландыруды ұсынды.
Ресей көлік, энергетика, қорғаныс, тіл және жұмыс күші салаларындағы бұрыннан келе жатқан үстемдігін сақтап қалды.

Батыс компаниялары қазақ мұнай және газ секторларында үлкен үлеске ие болды.
Түркия ірі энергетикалық жобалардан қалаған үлесін ала алмады.
Каспий арқылы өтетін көлік және энергетика желілері жеткілікті жылдамдықпен институционалдық деңгейге көтеріле алмады.

Жасалған негізгі қателік: Түркияның Қазақстандағы экономикалық қатысуы көбінесе мердігерлік жұмыстар мен сауда шеңберінде ғана қалды. Капиталы мол энергетика, тау-кен өндірісі, көлік, мұнай-химия, өнеркәсіптік кластерлер және технология трансфері салаларында тиісті деңгейге қол жеткізіле алмады.

Стратегиялық әріптестіктің институционалдануы: 2009–2015

2009 жылы Стратегиялық әріптестік туралы келісімге қол қойылды. Сол жылы Нахичеван келісімі арқылы Түркі Кеңесінің (қазіргі ТББ) іргетасы қаланды. Түркия, Қазақстан, Әзербайжан және Қырғызстан бұл ұйымның ұйтқысы болды.

Бұл кезең қатынастардың институционалдануы тұрғысынан маңызды болды:
Жоғары деңгейлі стратегиялық ынтымақтастық кеңесі құрылды.
Министрліктер арасындағы байланыстар артты.

Қорғаныс, білім және мәдениет салаларындағы қатынастар тереңдеді.
Түркі академиясы және түркі дүниесінің ортақ құрылымдары күшейді.
Баку–Тбилиси–Карс теміржолы мен Орта дәліз күн тәртібінің орталығына шықты.
Алайда, құрылымдар мен қол қойылған құжаттар саны артқанымен, оларды жүзеге асыру қарқыны соған сай өскен жоқ.

Құрылымдық мәселе: Көптеген келісімдер жасалды, алайда олардың орындалуын қадағалайтын ортақ тұрақты хатшылық, тиімділік көрсеткіштері, нақты мерзімдер мен мықты қаржыландыру механизмдері толыққанды қалыптаспады.

Геосаяси сынақтар және сенім дағдарыстарын басқару: 2016–2019
Бұл кезеңде екі маңызды оқиға назарға ілікті:
ФЕТӨ мәселесі: Түркия Қазақстандағы ФЕТӨ-мен байланысты білім және сауда құрылымдарын жоюды талап етті. Ал Қазақстан өз құқықтық жүйесі, білім беру жүйесі және егемендік ұстанымдары шеңберінде анағұрлым сақтықпен әрекет етті. Бұл мәселеде қолданылған кейбір қатаң немесе жалпылама мәлімдемелер қазақ қоғамының белгілі бір топтарында Түркия өз саяси мәселелерін Қазақстанға таңып жатыр деген түсінікті тудырды.

Қазақстандағы билік транзиті: Нұрсұлтан Назарбаевтан Қасым-Жомарт Тоқаевқа биліктің өтуі қатынастарды жеке тұлғалық байланыстан институционалдық сипатқа көшіруді міндетті етті.

Оң өзгерістер:
Орта дәліз маңызға ие болды.
Баку–Тбилиси–Карс теміржолы іске қосылды.
Қорғаныс өнеркәсібі саласындағы байланыстар артты.
Түркі Кеңесінің халықаралық беделі мен көріну дәрежесі өсті.
Қазақстанның латын әліппесіне көшу туралы шешімі мәдени жақындасуға жаңа серпін берді.
Пандемия, Қазақстан оқиғалары және жаңа стратегиялық орта: 2020–2022
Пандемия кезеңі жаһандық жеткізу тізбектерінің осалдығын көрсетіп, Қытай мен Еуропа арасындағы балама көлік дәліздерін аса маңызды етіп шығарды.
2022 жылдың қаңтарында Қазақстанда орын алған оқиғалар елдің мемлекеттік әлеуеті, әлеуметтік әділдігі, кірісті бөлу жүйесі, қауіпсіздік органдары, элитааралық үдерістер және өңірлік теңсіздіктер тұрғысынан маңызды сынақтарға ие екенін көрсетті.

Түркия мен Түркі мемлекеттері ұйымы саяси ынтымақтастық танытты, алайда бұл қауіпсіздік дағдарысына тікелей әскери араласуды Ресейдің басшылығындағы Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымы (ҰҚШҰ) жүзеге асырды. Бұл жағдай түркі әлеміндегі мәдени бірлік пен қолданыстағы қауіпсіздік архитектурасы арасындағы айырмашылықты анық көрсетті.

2022 жылдың мамыр айында қатынастар «Кеңейтілген стратегиялық әріптестік» деңгейіне көтеріліп, энергетика, көлік, қорғаныс өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы және цифрландыру басым бағыттар ретінде белгіленді. Ресей–Украина соғысы Қазақстан үшін экспорттық бағыттарды әртараптандыруды, ал Түркия үшін Орта дәліздің маңызын күрт арттырды.

Нақты мүдделер ортақтығына өту кезеңі: 2023–2026
Бұл кезеңнің басты ерекшелігі – қатынастардың тек символдық бауырластықтан нақты стратегиялық өзара байланысқа бет алуында.
Алдыңғы қатарға шыққан салалар:

Орта дәліз.
Каспий арқылы тасымалдау.
Баку–Тбилиси–Жейхан арқылы қазақ мұнайы.
Қорғаныс өнеркәсібі және бірлескен өндіріс.
Ұшқышсыз ұшу аппараттары мен электронды жүйелер.
Ауыл шаруашылығы және азық-түлік қауіпсіздігі.
Жасанды интеллект және цифрландыру.
Ғарыш және спутниктік технологиялар.
Критикалық минералдар.
Бірлескен инвестициялық қоғамдар.
2025 жылдың соңында екіжақты тауар айналымы шамамен 5,4 миллиард доллардан асқаны, ал Түркия Қазақстанның алғашқы бес сауда серіктесінің қатарына кіретіні хабарлануда. Түркияның Қазақстандағы инвестициялары шамамен 5,8-6 миллиард долларды, ал Қазақстанның Түркиядағы инвестициялары 2 миллиард доллардан астам соманы құрайды. Дегенмен бұл көрсеткіштер екі елдің жалпы сыртқы саудасымен және әлеуетімен салыстырғанда әлі де шектеулі.

II. Қатынастар неге қажетті деңгейге жете алмады?
Географиялық үзіліс: Түркия мен Қазақстан арасында тікелей құрлық шекарасы жоқ. Каспий өткеліндегі порт сыйымдылығы, кемелер мен пароходтардың жетіспеушілігі, әртүрлі теміржол стандарттары, шекарадағы ұзақ кезектер, қымбат тасымалдау құны (навлун) шығындарды арттырады.
Қазақстанның Ресеймен құрылымдық байланыстары: Елдің Ресеймен 7 600 шақырымдық ортақ шекарасы, Еуразиялық экономикалық одаққа мүшелігі, мұнай экспортындағы Ресей бағыттарына тәуелділігі, орыс тілді халық үлесі және кеңес кезеңінен қалған инфраструктура бар. Сондықтан Астананың Мәскеуден кенеттен алыстауы шынайы емес. Түркияның Ресеймен бәсекелестік арқылы жүргізгісі келген кейбір риторикасы Қазақстанның теңгерім саясатына сәйкес келмейді.
Қытай факторы: Қытай Қазақстанға ірі көлемдегі несие, инфрақұрылымдық қаржыландыру, құбыр желілері, үлкен нарық ұсынады. Түркия көбінесе шағын компаниялармен және қымбатырақ қаржымен әрекет етті. Сондықтан мәдени жақындық Қытайдың қаржылық және географиялық артықшылықтарын тек өзі ғана теңестіре алмайды.

Еркін сауда мүмкіндіктерінің шектеулілігі: Қазақстанның ЕАЭО-ға мүшелігіне байланысты Түркия мен Қазақстан арасында классикалық мағынадағы тәуелсіз еркін сауда келісімін жасау оңай емес.
Экономикалық қатынастардың тар салаларда қалып қоюы: Түрік компаниялары көбінесе құрылыс, бөлшек сауда, қонақжайлылық, тамақ, тоқыма өнеркәсібіне шоғырланған. Жоғары технология, машина жасау, қорғаныс электроникасы, мұнай-химия сияқты салаларға өту кешікті.
Қаржыландырудың жетіспеушілігі: Түрік жеке секторлары Қытай, Ресей немесе Парсы шығанағы компаниялары қол жеткізетін ұзақ мерзімді, арзан мемлекеттік қаржыландыруға толық қол жеткізе алмады.

Мемлекет орталықты және көшбасшыға тәуелді қатынас: Байланыстар көбінесе президенттер мен орталық үкіметтер арқылы ғана жүрді. Ал әкімдіктер, өңірлер, университеттер, кәсіпкерлер мен медиа арасындағы байланыстар әлсіз қалды.

Қазақстанның ішкі әртүрлілігінің толық ескерілмеуі: Қазақстан халық саны бойынша көпұлтты мемлекет (қазақтар ~71%, орыстар ~14,6% және басқалар). Қазақ тілі мемлекеттік тіл болғанымен, қалалық өмір мен экономикада орыс тілінің әсері жоғары. Түркия кейде елді тек этникалық және тілдік тұрғыдан ғана бағалап қояды.

Халықтардың бір-бірін заманауи тұрғыдан толық танымауы: Түркияда Қазақстан тек дала, тарих пен бауырластық образдарымен; ал Қазақстанда Түркия туризм, сериалар, тоқыма және білім беру арқылы ғана танымал.

Жасалған келісімдердің орындалу жүйесінің әлсіздігі: Құжат саны көп, бірақ оған жауапты мекеме, қаржы көзі және тәуелсіз бақылау жүйесі әрқашан айқын бола бермейді.

III. Қысқа мерзімді стратегия: 0–2 жыл
Ортақ «Іске асыру және нәтиже хатшылығын» құру: Анкара мен Астанада жоғары деңгейлі кеңес шешімдерін қадағалайтын шағын, бірақ өкілетті құрылым жасақталуы тиіс.
Орта дәліз үшін шұғыл іс-қимыл пакеті: Түркия–Қазақстан–Әзербайжан–Грузия арасында бірыңғай электронды көлік құжаты, ортақ кедендік терезе, тұрақты тариф және порттардың тәулік бойы жұмыс істеуін қамтамасыз ету.

Екіжақты саудадағы нақты нысана: Тек «10 миллиард доллар» деп мақсат қою жеткіліксіз, мұнай-химия, ауыл шаруашылығы машиналары, қорғаныс электроникасы, фармация секілді 20 алдыңғы қатарлы өнім тобы таңдалуы тиіс.

Бірлескен өндіріс (Қорғаныс саласы): Тек дайын өнімді сату орнына, бірлескен жөндеу орталығы, оқ-дәрі өндірісі, ұшқышсыз аппараттардың қосалқы бөлшектерін жасау Қазақстанда жолға қойылуы тиіс.

IV. Орта мерзімді стратегия: 3–5 жыл
Бірлескен индустриялық аймақтар: Шикізатты сыртқа тасу емес, Қазақстанда өңдеп, ортақ брендпен үшінші елдерге экспорттау мақсаты қойылуы тиіс.

Энергетика және критикалық минералдар: Қазақстанның уран, хром, мыс және басқа да сирек кездесетін минералдарын Түркияның өнеркәсіптік әлеуетімен және Еуропа нарығымен ұштастыру.
Білім беру жүйесіндегі жаңа буын түрленуі: Қожа Ахмет Ясауи университетімен қатар ортақ техникалық университет бағдарламалары, қос дипломдар және жасанды интеллект зертханаларын ашу.

V. Ұзақ мерзімді стратегия: 5–15 жыл
Каспий орталықты түркі әлемінің экономикалық кеңістігі: Тауарлардың еркін қозғалысы, ортақ транзиттік нарық және цифрлық кеден жүйесін қалыптастыру.
Ортақ технологиялық егемендік: Жасанды интеллект, киберқауіпсіздік, ғарыш технологиялары және су-ауыл шаруашылығы салаларында бірлескен жұмыс жүргізу.
VI. Өлшенетін стратегиялық мақсаттар (2030 жылға дейін)
Екіжақты сауда айналымын 10 миллиард доллардан асыру.
Сауданың кем дегенде 40%-ын жоғары немесе орта-жоғары қосымша құны бар өнімдер құрауы.
Орта дәліз арқылы өту уақытын 10–12 күн аралығына дейін тұрақтандыру.
Кем дегенде үш бірлескен индустриялық аймақ құру.
Бес ірі қорғаныс немесе жоғары технологиялық өнімді бірлесіп шығару.

Түркия мен Қазақстан арасындағы қатынастың болашағы «бауырластық ұранынан бас тартуда» емес, бұл ұранды нақты институционалдық және экономикалық мазмұнмен байытуда жатыр. Түркия Қазақстан үшін Ресей мен Қытайды алмастыратын ойыншы емес, керісінше, оның сыртқы саясатын, көлік-логистикасын және экономикасын әртараптандырудағы ең сенімді үшінші стратегиялық тірек бола алады.

Ючел Карауыз

Түркия Қарулы күштерінің отставкадағы бригадалық генералы,

әскери сарапшы

арнайы tiek.kz үшін