Қазақстан Конституциясы және «Миранда ережесі»: Құқықтық жүйедегі жаңа белес

Қазақстанның құқықтық кеңістігінде маңызды өзгерістер күтілуде. Қазіргі уақытта еліміздің негізгі заңы — Конституцияға «Миранда ережесін» енгізу мәселесі кеңінен талқыланып жатыр. Бұл норма қабылданған жағдайда, құқық қорғау органдары ұсталған адамға оның негізгі құқықтарын міндетті түрде түсіндіруге тиіс болады.

«Тиек» студиясында заңгер Айжамал Мыңжасармен өткен сұқбатта бұл өзгерістің мәні мен азаматтардың құқығын қорғаудағы рөлі жан-жақты сараланды.

«Миранда ережесі» деген не?

Бұл ереже 1966 жылы АҚШ-тағы «Эрнесто Миранда мен Аризона штатына қарсы» сот ісінен кейін қалыптасқан. Оның негізгі мақсаты — адам ұсталған сәтте оның өз-өзіне қарсы куәлік бермеуін және заң көмегін алуын қамтамасыз ету.

Атап айтқанда, әрбір азаматқа мынадай құқықтары ескертілуі тиіс:

• Үндемеу құқығы: Ұсталған адам жауап беруден бас тарта алады.

• Өзіне қарсы айғақ бермеу: Азаматтың айтқан кез келген сөзі сотта оған қарсы қолданылуы мүмкін екенін білуі маңызды.

• Адвокат көмегі: Кез келген уақытта қорғаушы шақыруға немесе мемлекет тарапынан тегін адвокат алуға құқылы.

Неліктен бұл норма Конституцияға енгізілмек?

Заңгер Айжамал Мыңжасардың айтуынша, бұл норма Қазақстанның Қылмыстық-процестік кодексінде 2015 жылдан бері бар. Алайда, оны Конституция деңгейіне көтеру — адам құқығын қорғауды жаңа деңгейге шығарады.

«Егер бұл ереже Конституцияда бекітілсе, оның құқықтық күші артады. Бұл тек қағаз жүзіндегі емес, іс жүзінде жұмыс істейтін кепілдікке айналады,» — дейді сарапшы.

Заңсыз алынған айғақтардың тағдыры не болмақ?

Сұқбат барысында маңызды бір жайт айтылды: егер құқық қорғау қызметкерлері ұстау кезінде азаматқа оның құқықтарын түсіндірмесе, онда алынған жауаптар мен хаттамалар заңсыз деп танылуы мүмкін. Бұл сотта істің бұзылуына немесе айғақтардың дәлел ретінде қабылданбауына әкеледі.

Заңгердің пікірінше, бұл қадам тергеу органдарының жауапкершілігін арттырып, «күштеп мойындату» немесе психологиялық қысым көрсету секілді заңсыз әдістерге тосқауыл қоюға көмектеседі.

Түйін

«Миранда ережесінің» Ата заңда көрініс табуы — Қазақстанның демократиялық және құқықтық мемлекет ретіндегі ұстанымын нығайта түспек. Бұл өзгеріс әрбір азаматтың мемлекет алдындағы құқықтық қорғанысын күшейтіп, әділ сот төрелігіне деген сенімді арттыруға бағытталған.

Сұқбаттың толық нұсқасын «Тиек» студиясының видеоматериалынан көре аласыздар.