Заң үстемдігі

Конституциялық Сот Жолдауы: 18 мыңнан астам өтініш қаралып, мыңнан аса азаматтың құқығы қалпына келтірілді

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты елдегі конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы Жолдауын жариялады. Конституцияның 56-бабының 14-тармақшасына сәйкес дайындалған құжатта Негізгі Заңның үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтарын қорғау және заңнаманы жетілдіру бағытында атқарылған жұмыстар қорытындыланды, деп хабарлайды Tiek.kz.

Өтініштердің 99 пайызы азаматтардан түскен

Конституциялық Сот өз қызметін бастағаннан бері оған 18 000-нан астам өтініш келіп түскен. Оларды қарау қорытындысы бойынша 500-ден астам қаулы және 91 нормативтік қаулы қабылданды. Жолдауда өтініш берушілердің шамамен 99%-ын қарапайым азаматтар құрағаны атап өтілген. Бұл халықтың конституциялық бақылау институтына деген сұранысы мен сенімінің жоғары екенін көрсетеді.

Өткен кезеңдегі конституциялық бақылау нәтижелері мынадай:

  • 23 норма мен 1 конституциялық заң Конституцияға сәйкес деп танылды;

  • 14 норма конституциялық емес деп танылып, қолданыстағы құқық жүйесінен шығарылды;

  • 19 нормаға конституциялық-құқықтық түсіндірме берілді.

Бүгінде Конституциялық Соттың 91 нормативтік қаулысының 70%-ы толық іске асырылған. Тағы 17 қаулыны Құрылтай депутаттарының заңнамалық бастамасы аясында орындау жоспарланып отыр.

Нақты нәтиже: 40 млн теңге қайтарылып, 46 шенеунік жазаланды

Конституциялық Сот шешімдерінің практикалық тиімділігі азаматтардың бұзылған құқықтарын нақты қалпына келтіруден көрінеді. Соңғы уақытта прокуратура органдары Конституциялық Соттың қаулылары негізінде 85 қадағалау және ден қою актісін енгізді. Соның нәтижесінде:

  • 1 000-нан астам азаматтың бұзылған құқықтары қалпына келтірілді;

  • Заңсыз өндіріп алынған 40 миллион теңгеден астам қаражат пен зейнетақы төлемдері бойынша берешек иелеріне қайтарылды;

  • 46 лауазымды тұлға тәртіптік жауапкершілікке тартылды;

  • Жалпы юрисдикция соттары шығарған 1 000-нан астам сот актісінде Конституциялық Соттың нормативтік қаулыларына тікелей сілтеме жасалған.

Қандай заң нормалары Конституцияға қайшы деп танылды?

Жолдауда азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған бірқатар маңызды шешімдерге талдау жасалған:

  • Қамауда ұстау мерзімдері: Сот белгілеген мерзім өткеннен кейін адамды автоматты түрде қамауда ұстауға рұқсат беретін Қылмыстық-процестік кодекстің 319 және 342-баптарының жекелеген ережелері Конституцияға сәйкес келмейді деп танылды.

  • Бала мүддесі мен меншік құқығы: Баламен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы сот шешімдерін мәжбүрлеп орындату шығындарын ата-аналарға тең үлеспен жүктейтін норма Конституцияға қайшы деп танылды. Сондай-ақ банк құпиясының әр адамның дербес құқығы екені және қылмыстық процесте мүлкіне тыйым салынатын үшінші тұлғалардың сотқа шағымдану құқығы қорғалуы тиіс екені нақтыланды.

  • Еңбек даулары: Жалақы мен міндетті төлемдерді өндіріп алу бойынша үш жылдық жалпы талап қою мерзімі сақталатыны түсіндірілді. Ал жеке еңбек даулары бойынша сотқа жүгіну мерзімдеріндегі үйлесімсіздіктер конституциялық емес деп танылды.

  • Экологиялық шектеулер: Алматы қаласы әкімдігінің ерекше қорғалатын табиғи аумаққа көлік кіруін шектеу туралы қаулысы заңсыз деп танылды, себебі мұндай өкілеттік заң бойынша мәслихатқа тиесілі.

Жаңа Конституция және жасанды интеллект дәуіріндегі басымдықтар

Құжатта Қазақстан Тәуелсіздігінің 35 жылдығында жаңа Конституцияны қабылдау мемлекеттілік дамуындағы жаңа кезеңді бастағаны атап өтілген. «Заң мен Тәртіп» қағидаты мен «Адал азамат» тұжырымдамасын қоғам өмірінде орнықтыру – басты міндет.

Сонымен қатар, 2026 жылдың Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жариялануына, «Жасанды интеллект туралы» Заң мен Цифрлық кодекстің қабылдануына байланысты жаңа құқықтық талаптарға назар аударылды. Конституциялық Сот технологиялық прогресс адамның жеке өміріне қол сұғылмаушылықты бұзбауы тиіс екенін ескертті. Автоматтандырылған жүйелер мен жасанды интеллект адам құқықтарына әсер ететін шешімдер қабылдаған жағдайда, міндетті түрде адамның бақылауы мен шешімге шағымдану тетіктері қамтамасыз етілуі қажет.

Бақытнұр Әлібай

Бақытнұр Әлібай. 1987 жылы дүниеге келген. Жоғары білімі бар. 2011 жылдан бері отандық БАҚ саласында еңбек етіп келеді

tiek.kz

Back to top button