Әлемнің 8-ші кереметі: Терракота әскерінің жасырын құпиялары мен ғалымдардың дауы

Тарихтағы ең ұлы археологиялық жаңалықтар көбіне кездейсоқ ашылып жатады. 1974 жылы Қытайдың Сиань провинциясында шаруалар құдық қазып жатып, топырақ астынан адам басының мүсінін тауып алады. Олар бұл олжаның адамзат тарихындағы ең ұлы жұмбаққа апаратынын білген жоқ.

Қазба жұмыстары басталғанда әлем ғалымдары жағасын ұстады: жер астынан толық көлемдегі 8000-нан астам балшық сарбаз шықты. Бұл біздің заманымызға дейінгі III ғасырда Қытайды біріктірген император Цинь Шихуандидің о дүниедегі армиясы еді. Дегенмен, қазба жұмыстары тереңдеген сайын, мүсіндердің айналасында ғылыми дау-дамайлар көбейе түсті.

1. Бұл ХХ ғасырда жасалған «фейк» емес пе?

Мүсіндердің мінсіз сақталғаны соншалық, батыстың кейбір баламалы тарихшылары (мәселен, француз жазушысы Ги Санин) «Бұл Қытай билігінің туристер тарту және ұлттық рухты көтеру үшін 1974 жылы қолдан ұйымдастырған жалған жобасы» деген қауесет таратты.

• Ғылыми дәлел: Бұл күмәнді Ұлыбританияның Лондон университеттік колледжі (UCL) мен Қытай ғалымдарының бірлескен зерттеуі жоққа шығарды. Мүсіндердің сазына жасалған термолюминесценттік анализ олардың шынымен де б.з.д. III ғасырда күйдірілгенін дәлелдеді. Оған қоса, сарбаздардың қолындағы 40 мыңнан астам нақты қола қарулардың (жебе, қылыш) құрамы ежелгі металлургия технологиясына толық сай келді (Дереккөз: «Archaeometry» ғылыми журналы, UCL Imperial Logistics жобасы).

2. Әр сарбаз жеке тұлға ма, әлде «конвейер» ме?

Ең көп таралған миф — 8000 сарбаздың ешқайсысы бір-біріне ұқсамайды, әрқайсысы шынайы жауынгерлердің портреті деген пікір.

• Ғалымдардың жауабы: National Geographic журналы мен заманауи 3D-модельдеу мамандары мұның ішінара миф екенін анықтады. Ежелгі шеберлер «конвейерлік өндіріс» тәсілін қолданған. Олар небәрі 8 түрлі негізгі бет пішінінің қалыбын жасаған. Кейін сол қалыптан шыққан мүсіндерге саз балшық жапсыру арқылы мұрт, сақал, шаш үлгілерін өзгертіп, әртүрлі етіп көрсеткен. Яғни, бұл тарихтағы жаппай өндірістің алғашқы үлгісі.

3. Қытайлықтарға Ежелгі Грекия мүсіншілері шабыт берді ме?

Бұған дейін Қытай тарихында дәл мұндай реалистік, адам өлшемімен бірдей мүсіндер жасау дәстүрі мүлдем болмаған. Жергілікті шеберлер көбіне кішкентай, қарапайым фигуралар ғана жасайтын.

• Қарсы пікір: 2016 жылы Вена университетінің профессоры Лукас Никель бастаған ғалымдар Терракота әскері Ежелгі Грек мүсін өнерінің ықпалымен жасалған деген сенсациялық тұжырым ұсынды (Дереккөз: Ұлыбританиялық The Guardian басылымы, «Ancient Greeks ‘may have inspired China’s Terracotta Army'» мақаласы). Ғалымдар Александр Македонский жорықтарынан кейін эллиндік мәдениет Азияға жетіп, император сарайында қытай шеберлеріне толық көлемді мүсін жасауды үйреткен батыстық мүсіншілер болуы мүмкін деп санайды. Қытай тарихшылары бұл «батыстық араласу» теориясын ұлттық намысқа тиетін пікір ретінде қабылдап, үзілді-кесілді жоққа шығарып келеді.

4. Бұл шынымен Шихуандидің армиясы ма?

Сарбаздардың барлығы Цинь Шихуандиге тиесілі деген ресми догма бар.

• Балама гипотеза: Қытайлық сәулетші әрі тарихшы Чэнь Цзинъюань (Chen Jingyuan) өзінің зерттеулерінде бұл армия Шихуандиден бір ғасыр бұрын өмір сүрген Сюань есімді ықпалды патшайымға тиесілі екенін алға тартты. Оның дәлелі: сарбаздардың киімі мен шаш үлгілері Шихуанди дәуірінің әскери стандартына сәйкес келмейді. Алайда, Қытайдың ресми археологиялық қоғамдастығы бұл пікірді құптамайды.

Түйін Қаншама ғылыми дау-дамай мен қарама-қайшылықтар болса да, Терракота әскері адамзаттың қолдан жасаған ең ұлы мұраларының бірі болып қала бермек. Ең қызығы — Қытай үкіметі император Цинь Шихуандидің негізгі мазарын ашуға әлі күнге дейін рұқсат бермей отыр (сынап өзендері мен ежелгі тұзақтардан қауіптенеді). Топырақ астында бізді бұдан да үлкен сенсация күтіп тұруы әбден мүмкін.