Келешекке бағдарланған экономика: танымал емес шешімдер Қазақстанға не береді

Экономикалық саясатты әсері бірден байқалатын шешімдер бойынша бағалау ең оңайы: салынған нысандар, пайдалануға берілген тұрғын үйлер, жол шақырымдары. Алайда, бірнеше жыл бойы жинақталып, экономиканың құрылымын біртіндеп өзгертетін өзгерістерді көру әлдеқайда қиын деп хабарлайды Tiek.kz.

Дәл осындай процесс бүгінде Қазақстанда жүріп жатыр. Егер соңғы үш жылдың нәтижелеріне жекелеген көрсеткіштер жиынтығы ретінде емес, динамика тұрғысынан қарасақ, одан да маңыздырақ үрдіс байқалады: өсім біртіндеп жаңа өндірістік және инфрақұрылымдық негізге ие болуда. Өңдеу өнеркәсібі кеңейіп, жеке инвестициялар өсіп, өңделген өнім экспорты ұлғаюда, сонымен қатар мемлекет көлік, энергетика және коммуналдық инфрақұрылымды жеделдетіп жаңартуда.

«Қазақстанда жақсы экономикалық өсім мен қолайлы инвестициялық ахуал қалыптасқан. Жуықта негізгі үш әлемдік агенттік елдің несиелік рейтингін көтерді. Мұның бір себебі – мұнайдың қымбаттауы, тиісінше мұнай экспорттаушы ретіндегі Қазақстанның рейтингі де жоғарылады. Бұл енді қазақстандық компаниялар үшін қарыздар арзанырақ болады, ал консервативті инвесторлар республиканың акцияларын қымбатырақ сатып алады дегенді білдіреді. Бұл ел дамуындағы маңызды қадам. Әрине, бұл биліктің – Президент пен Үкіметтің табысы, өйткені мұнайдың аты мұнай, бірақ жақсы конъюнктураны да пайдалана білу керек», – деп атап өтті ресейлік экономист және қаржы сарапшысы Александр Разуваев.

Өңдеу саласы дербес драйверге айналуда

Ең айқын процестердің бірі өнеркәсіпте орын алуда. Өңдеу секторының шығарылымы 2023 жылғы 22 трлн теңгеден 2024 жылы 25,1 трлн теңгеге және 2025 жылы 30,7 трлн теңгеге дейін ұлғайды – екі жыл ішінде атаулы мәнде шамамен 40%-ға өсті. Сонымен бірге, өнеркәсіптік өндірістегі өңдеу саласының үлесі 46,9%-дан 49,1%-ға дейін артты. Тек 2024-2025 жылдары кемінде 370 жаңа өнеркәсіптік жоба іске қосылды.

Бұл динамиканың сыртқы саудада да көрініс таба бастауы аса маңызды. 2023 жылы өңделген тауарлар экспорты $25,7 млрд, 2024 жылы – $28,8 млрд, 2025 жылы – $28,7 млрд құрады. Ал 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында жиынтық экспорт 8,6%-ға артқан тұста, ол бірден 17,5%-ға өсіп, $15,2 млрд-қа жетті. Экономика ел ішінде көбірек өнім өндіріп қана қоймай, қосымша ұсыныстың бір бөлігі сыртқы нарықта бәсекеге қабілетті болып шықты.

2026 жылғы қаңтар-шілде айларында негізгі капиталға салынған инвестициялар 7,7%-ға, ал жеке инвестициялар 19%-ға өсті. Мемлекет инвестициялық циклді бюджеттік салымдар, жеңілдікпен қаржыландыру немесе инфрақұрылымдық жобалар арқылы іске қоса алады. Бірақ бұл циклдің ұзақ мерзімді тұрақтылығы мемлекеттен кейін жеке капитал инвестиция құя бастағанда ғана пайда болады. Сондықтан жеке салымдардың озық өсімі – соңғы жылдардағы ең маңызды нәтижелердің бірі.

Инфрақұрылым экономикалық саясаттың бір бөлігі ретінде

Ұзақ уақыт бойы Қазақстандағы инфрақұрылымдық шығыстар негізінен әлеуметтік сипатта қабылданды: жолды жөндеу, елді мекенді сумен қамтамасыз ету, ЖЭО-ны қысқа дайындау қажет. Бірақ экономика үшін инфрақұрылым капитал немесе жұмыс күші сияқты өндіріс факторы болып табылады.

2024-2025 жылдардағы екі жол маусымында 13,6 мың шақырым автомобиль жолдары жөнделді, 2,8 мың шақырымнан астам теміржол желілері қалпына келтірілді, Достық – Мойынты екінші жолдарының 836 шақырымының құрылысы аяқталып, 75 шақырымдық Алматы айналма жолы бойынша қозғалыс ашылды. Алматы, Шымкент және Қызылорда әуежайларының жаңа терминалдарының өткізу қабілеті жылына 3,5 миллионнан 23 миллион жолаушыға дейін артты.

«Көлік-логистика секторы бүгінде Қазақстанның экономикалық позициясын нығайтудың жаңа көздерінің біріне айналуда. Транскаспий халықаралық көлік бағдарының өткізу қабілетін кеңейту тек транзит тұрғысынан ғана маңызды емес: бұл әлеует елдің экономикалық ресурсы болып табылады және оның халықаралық логистиканың маңызды буыны ретіндегі позициясын нығайтады. Орта дәліз бойынша тасымалдаудың өсуі инфрақұрылымдық жобалардың біртіндеп экономикалық дамудың дербес факторына айналып келе жатқанын көрсетеді», – деп санайды саясаттанушы Әйгерім Бақтиярова.

Мұндай жобалардың экономикалық тиімділігі тек құрылыс құнымен ғана өлшенбейді. Теміржолдардың өткізу қабілетін арттыру экспортқа, жаңа автожолдар – ішкі сауда мен ұтқырлыққа, әуежайлар – іскерлік белсенділік пен туризмге әсер етеді. Бұл – бюджеттік қаржыландыру аяқталғаннан кейін де ондаған жылдар бойы жұмыс істейтін инвестициялар.

«Соңғы жылдары мемлекеттік басқару парадигмасының өзі өзгерді. Мемлекеттік саясатты іске асырумен қатар, азаматтардың қажеттіліктерін уақтылы қанағаттандыру, экономикалық қайтарым және ұлттық мүдделерді қамтамасыз ету Үкіметтің маңызды міндеттеріне айналды.

Бүгінгі таңдағы басымдықтар ағымдағы өсімді қолдап қана қоймай, одан әрі даму үшін жағдай жасаумен: инвестициялар тартумен, көлік пен логистиканы жаңғыртумен, макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етумен, цифрландырумен және адами капиталды дамытумен байланысты. Сондықтан инфрақұрылымдық жобаларды тек шығын ретінде емес, экономикалық өсу үшін жаңа мүмкіндіктер жасайтын инвестициялар ретінде қарастырған жөн», – деп атап өтті Әйгерім Бақтиярова.

Жаңғырту құны

Алайда құрылымдық реформалардың әрқашан дерлік екінші жағы болады. Ең айқын мысал – коммуналдық және энергетикалық инфрақұрылым. Соңғы жылдардағы тарифтерді көтеруді танымал шешім деп атау қиын. Ол үй шаруашылықтарының шығындарына тікелей әсер етіп, инфляцияға қосымша ықпал етеді. Бірақ «Инвестиция орнына тариф» бағдарламасын іске қосу сәтіне қарай таңдау тарифтерді көтеру немесе көтермеу арасында болған жоқ. Таңдау – жинақталған тозуды қазір қаржыландыру мен мәселені одан әрі кейінге қалдыру арасында болды.

Жылдар бойы коммуналдық қызметтердің салыстырмалы түрде төмен құны желілер мен жабдықтарға салынатын инвестициялардың жеткіліксіз көлемімен ұштасты. Нәтижесінде 2023 жылға қарай жылумен жабдықтаудың тозуы 54%, сумен жабдықтаудың тозуы – 40%, су бұрудың тозуы – 56% құрады. Бұрынғы модельді сақтап қалу іс жүзінде инфрақұрылымның болашақ сенімділігі есебінен қызметтердің ағымдағы құнын субсидиялауды білдірер еді.

Үкімет басқа жолды таңдады – саяси тұрғыдан қолайсыздау, бірақ экономикалық тұрғыдан әлдеқайда ұтымды. «Инвестиция орнына тариф» тетігі бастапқыда желілер мен жабдықтарды жаңғыртуға қосымша салымдар тарту үшін құрылды. Бұл ретте реттелетін тарифтерді көтеру өңірлердегі әлеуметтік-экономикалық жағдайды ескере отырып, кезең-кезеңімен жүргізілді. Осы орайда қосымша тарифтік жүктеменің нақты инвестицияларға айналуын бақылау өте маңызды.

2024-2025 жылдары энергия көздерін, жылу және электр желілерін жөндеуге жыл сайын әртүрлі көздерден – бюджеттен, кәсіпорындардың инвестициялық бағдарламаларынан және «инвестиция орнына тариф» тетігінен 500 млрд теңгеден астам қаражат бағытталды.

Нәтиже қазірдің өзінде жүргізілген жөндеу жұмыстарының санымен ғана өлшенбейді. Электр станцияларының негізгі жабдықтарының тозуы 2024 жылғы 55%-дан 2025 жылы 53%-ға дейін төмендеді. 2025-2026 жылдардағы жылыту маусымының қорытындысы бойынша жоғары қауіпті қызыл аймақта бес ЖЭО қалды, ал тұрақты жасыл аймақтағы станциялар саны 13-ке дейін өсті.

Яғни, дәл осы танымал емес шешім қабылдауға түрткі болған нәтиже көрініс таба бастады: қосымша шығыстар инфрақұрылымдық тәуекелдердің төмендеуіне айналуда.

Жаңғырту жүгін тұтынушыға артпау

Инфрақұрылымға инвестиция салу қажеттілігі көпжылдық қаржыландырылмаудың барлық құны бірден халықтың мойнына артылуы тиіс дегенді білдірмейді. Бұл жерде мемлекеттік саясаттың құрылымы «тарифті көтеру – инвестиция алу» деген қарапайым формуладан гөрі әлдеқайда күрделірек көрінеді.

Жаңғыртуды қаржыландыру бірнеше көзден жүзеге асырылады. Оның үстіне, жаңа ұлттық жобада ауқымды инфрақұрылымдық инвестициялардың тарифтерге әсерін азайту мақсатында қарыздар бойынша пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау көзделген.

Сонымен қатар, ұлттық жоба тұрғын үй көмегі арқылы әлеуметтік осал азаматтар үшін тарифтік жүктемені жеңілдетуді тікелей қарастырады. Бұл мақсаттарға 2025 жылы 1,25 млрд теңге қарастырылған, қаржыландыруды 2029 жылға қарай 3,05 млрд теңгеге дейін біртіндеп ұлғайту жоспарланған. Сонымен бірге осындай қолдау алушылар үшін коммуналдық шығыстардың шекті рұқсат етілген деңгейін табыстың 5%-на дейін төмендету көзделіп отыр.

Дәл осы құралдардың үйлесімі іргелі маңызға ие. Мемлекет қызметтердің құнын табысына қарамастан барлығы үшін қатырып тастауға тырыспайды, өйткені мұндай саясат саланы қайтадан инвестициялық ресурстан айырар еді. Оның орнына жаңғырту бағасының бір бөлігі қызметтердің экономикалық негізделген құнына қосылады, бір бөлігі мемлекет пен кәсіпорындар есебінен қаржыландырылады, ал аз қамтылған отбасыларға түсетін ең сезімтал жүктеме атаулы қолдаумен жеңілдетіледі. Мұндай модель тарифтерді әкімшілік ұстап тұрудан күрделірек, бірақ ұзақ мерзімді перспективада ол әлдеқайда тұрақты.

Тапшылықтан – дамуға

Сумен жабдықтау саласында да осындай қисын байқалады. 2024-2025 жылдары шамамен 460 млрд теңгеге 643 жоба іске асырылып, қалалар мен ауылдарда сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету 100%-ға жеткізілді. Жалпыға бірдей қолжетімділікке қол жеткізгеннен кейін міндет өзгереді. Ендігі мәселе көздердің қуатын арттыру және желілердің сапасын жақсарту туралы болып отыр. 2025 жылы 80 су арнасы жаңғыртылды, 400 шақырымнан астам желі жаңартылды, 468 елді мекенді сумен жабдықтау жақсартылды. Яғни, мемлекеттік саясат өте маңызды нүктеден өтіп жатыр: физикалық тапшылықты жоюдан сапаны арттыруға және қуаттар резервін құруға көшу.

Коммуналдық инфрақұрылым мен тұрғын үй құрылысы арасында да осындай байланыс пайда болуда. Тұрғын үйді пайдалануға беру 2023 жылғы 17,8 млн шаршы метрден 2025 жылы 20,3 млн шаршы метрге дейін өсті – екі жылда шамамен 14%-ға. Бұл ретте көппәтерлі тұрғын үй үлесі шамамен 63%-дан 67%-ға дейін артты. Бұл әсіресе қарқынды өсіп келе жатқан қалалар үшін өте маңызды: энергетикалық, су және көлік қуаттарын тиісінше кеңейтпей тұрғын үй салу инфрақұрылымдық тапшылықты бірнеше жылға алға шегереді.

Тиімділікті бір жылмен өлшеуге болмайды

Дәл сондықтан қазіргі экономикалық саясаттың нәтижелілігін тек бір бюджеттік немесе күнтізбелік жылдың көрсеткіштері арқылы бағалау қате. Соңғы жылдардағы шешімдердің басым бөлігі жинақтаушы (кумулятивті) сипатқа ие. Салынған теміржол ондаған жылдар бойы жүк тасымалдайды. Жаңа энергетикалық қуаттар қосымша өндірісті орналастыруға мүмкіндік береді. Жаңғыртылған желілер жаңа аудандарды салу үшін жағдай жасайды. Өнеркәсіптік жоба іске қосылғаннан кейін өндірісті, жұмыспен қамтуды, салық түсімдерін және экспортты қалыптастырады. Мемлекеттік инвестициялардан кейін келген жеке инвестициялар келесі инвестициялық циклді құрайды.

Соңғы жылдардағы басты өзгеріс те осы. Мемлекет біртіндеп жинақталған мәселелердің орнын толтыру саясатынан өсімнің келесі кезеңіне жағдай жасау саясатына көшуде. Оның үстіне, кейбір жағдайларда бұл тиімділігі олардың әлеуметтік құнынан кейінірек пайда болатын шешімдерді талап етеді.

Мәселе басқада – бүгінгі шығындар ертең жұмыс істейтін активті қалыптастыра ала ма. Өңдеу өнеркәсібінің, жеке инвестициялардың, шикізаттық емес экспорттың, көлік инфрақұрылымы мен энергетиканың динамикасы Қазақстанда мұндай жинақталған тиімділіктің қалыптаса бастағанын көрсетеді. Және егер бұл үрдіс сақталса, қазіргі кезеңнің басты нәтижесі ІЖӨ өсімінің жекелеген көрсеткіші емес, іргелі өзгеріс болмақ: экономика одан әрі өсу үшін едәуір кең өндірістік, инфрақұрылымдық және инвестициялық базаға ие болады.