Елімізде Абылай ханның тарихтағы айрықша орнын айқындап, оған ресми түрде «Ұлы» деген айқындауды беру жөнінде қоғамдық бастама көтерілді. Тың бастама «Сенімен Болашақ» республикалық қоғамдық бірлестігі тарапынан көтеріліп отыр, деп хабарлайды tiek.kz.
Бастама «Ұлы Абылай хан» деген атауды орнықты қолданысқа енгізуді көздейді. Құжатта бұл тіркес қоғамдық тілде, ғылыми еңбектерде және халық жадында берік орнығуы тиіс екені көрсетілген.
Декларация мәтінінде Абылай ханның еңбегін мойындау — «тарихты байыппен таразылау» екені және ұлттық сананың кемелденгенін көрсететіні жазылған. Құжат авторлары ел басына күн туған алмағайып кезеңде ханның Ұлы дала жұртын біріктіріп, үш жүздің басын қосқанын алға тартады. Айтуларынша мұндай мойындау бір сәтте қалыптаспайды, ол ұрпақтар толғанысының нәтижесінде орнығады. Уақыт өте келе белгілі бір тұлғаның өз дәуірінің ерік-жігерін айқындап, халық тағдырын біртұтас арнаға тоғыстыра алғаны дәлелденеді.
«Ұлт жады – қазіргі кезеңді түсінудің негізі қаланатын әрі болашақ айқындалатын рухани және зияткерлік негіз. Әрбір кемел қоғам ең ұлы сын-қатерлер сәтінде шешуші рөл атқарған тұлғалардың есімін сақтауға ұмтылады», — делінген Декларация мәтінінде.
Енді сол Декларация мәтініне назар аударсақ:
Біз, азаматтық қоғам өкілдері және «Сенімен Болашақ» бірлестігі, Наурыз мейрамын тойламас бұрын, өткен тәжірибеге сүйене отырып әрі болашақ алдындағы жауапкершілікті сезіне отырып, Ұлы Дала тарихындағы Абылай ханның айрықша рөлін қоғамдық тұрғыда мойындау және оның есіміне мәңгілік «Ұлы» эпитетін бекіту қажеттігін мәлімдейміз», — делінген
- ТАРИХИ ҰЛЫЛЫҚТЫҢ МӘНІ ТУРАЛЫ
Тарихта адам дарыны қоғам игілігіне бағытталған көптеген мысалдар бар. Сол халыққа ең үлкен пайда әкелген істер тұлғаның тарихтағы рөлінің ауқымын айқындауға мүмкіндік береді.
Өз халқына қызмет ету жолында жасалған іс-әрекеттердің жиынтығы адам бойындағы ұлылықты танытады. Жеке тұлға тарихи қажеттіліктің көрінісіне айналады. Оның шешімдері тұтас ұрпақтардың тағдырын айқындайтын әрекеттерге ұласады.
Мұндай ұлылықты мойындау — адамға табыну актісі емес. Бұл — тарихи сананың көрінісі. Көрнекті тұлғалардың маңызын айқын бағалай алатын халық өзінің сана-сезімінің кемелдігін танытады.
Тарихи жад әлсірегенде, халық осал болады.
Ол нығайғанда, халық берік болады.
Ұрпақ ұйысқанда, тарих күшке айналады.
- II. БІРЛІКТІҢ ТАҒДЫРШЕШТІ МАҢЫЗЫ ТУРАЛЫ
Қазақ даласының тарихы мыңдаған жылдар бойы — халықтардың қозғалысымен, тіршілік кеңістігі үшін күреспен, еркіндік рухы мен саяси тәртіп қажеттілігі арасындағы үйлесімді іздену арқылы қалыптасты.
Ұлы Дала тәжірибесі, еркіндік — батылдықты талап ететінін, қадір-қасиет -бірлікті қажет ететінін, ал өмір сүру — даналықты талап ететінін үйретті.
Саяси тұрақтылықтың басты шарты әрдайым ішкі келісім болып келген. Халық алауыздыққа ұшырағанда, жергілікті мүдделер ортақ игіліктен жоғары қойылғанда, тіпті елеулі күштердің өзі жер мен еркіндікті қорғауға қауқарсыз болады.
Терең сын-қатерлі кезеңде, ішкі бытыраңқылық қоғамның біртұтас әрекет ету қабілетін әлсіретіп, ал сыртқы қысым халықтың өмір сүруінің өзіне қауіп төндірген кезде, тарихи сахнаға Ұлы Абылай Хан шығады.
Оның саясатының мәні ұлттық болмыстың негізі ретінде бірлік қағидатын орнықтыруында. Ол Даланың болашағы — халықтың бірлескен жігері болғанда ғана қалыптасатынын терең түсінді. Оның күш-жігері өзара сенімсіздікті еңсеруге және қазақ қоғамының ортақ тағдыры туралы түсінікті қалыптастыруға бағытталды.
Ұлы Абылай Хан жауынгер ретінде де, билеуші ретінде де, өз халқының тағдырын терең ұғынған стратег ретінде де әрекет етті. Оның қызметі адамдар арасындағы келісімнің көрінісіне, Ұлы Дала күштерінің бірігуіне және қазақ ұлтының ортақ ерік-жігерінің қалыптасуына айналды.
III. МЕМЛЕКЕТТІК ДАНАЛЫҚ ТУРАЛЫ
Сол кезеңдегі геосаяси жағдай едәуір әскери және экономикалық әлеуетке ие, көшпелі қоғам мүмкіндіктерінен асып түсетін ірі империялардың күрделі өзара әрекеттестігімен сипатталды.
Осындай жағдайда саяси субъектілікті сақтау ерекше стратегиялық ойлауды талап етті. Ұлы Абылай Хан түрлі күш орталықтарымен қарым-қатынасты олардың ешбірі Ұлы Далаға шешуші бақылау орната алмайтындай етіп шебер құра білді.
Ол шынайы күш кейде батылдықты, кейде сақтықты қажет ететінін терең түсінді. Ұлттың қуаты тек әскери жеңістермен ғана емес, дана ымыралармен де айқындалатынын ұқты. Қаттылық пен икемділікті ұштастыра білуі дербес саяси әрекет кеңістігін сақтаудың маңызды шарттарының біріне айналды.
IV. ТАРИХИ ЖАДЫНЫҢ МАҢЫЗЫ ТУРАЛЫ
Көрнекті мемлекет қайраткерлерінің есімдері бұл тарихи жадта ерекше рөл атқарады. Олар тарихтан алған сабақтарын ұмытпайды. Қадір-қасиет сезімін нығайтады. Халықтың мүмкіндіктері туралы түсінік қалыптастырады.
Ұлы Абылай ханның есімі дәл осындай есімдердің қатарына жатады. Ол сын-қатер кезеңдерін, бірліктің күшін және саяси даналықтың маңызын айшықтайды.
Сол дәуір мен тұлғаны пайымдау қазіргі халыққа өзінің тарихи болмысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Ұлы Абылай хан ұстанған қағидаттар — халық бірлігі, саяси субъектілікті сақтау, сыртқы қатынастардағы көпвекторлық — қазіргі қазақ мемлекеттілігінде өз жалғасын табуда. Бұл мұра — қазіргі Қазақстанның барлық азаматтарына ортақ игілік. Себебі, қуатты мемлекет — онда өмір сүретін әрбір адам үшін сенімді тірек, әрі ортақ үй.
Халық өткен, қазіргі және болашақ ұрпақтардың сабақтастығы арқылы өмір сүреді. Бір ұрпақ тәжірибе жинақтаса, келесі ұрпақ сол тәжірибені пайымдап, оны болашақ дамудың қайнар көзіне айналдырады.
V. ҚОҒАМДЫҚ ТАНУ ТУРАЛЫ
Әлем халықтарының тарихи санасында ұлт тағдырына айрықша ықпал еткен қайраткерлерге ерекше құрметті айқындаушы атауларды бекіту дәстүрі қалыптасқан. Мұндай эпитеттер — тұлғаның тарихи рөлінің ауқымын қоғам тарапынан айқын мойындаудың көрінісі.
Осы айтылған тарихи және қоғамдық негіздерді басшылыққа ала отырып, біз, «Senimen Bolashaq» Республикалық қоғамдық бірлестігінің мүшелері, Қазақ хандығының билеушісі Абылай ханның атауына «Ұлы» құрметті эпитетін ажырамас бөлігі ретінде ресми түрде бекіту бастамасын ұсынамыз.
Атаудың орнықты формуласы:
ҰЛЫ АБЫЛАЙ ХАН — ВЕЛИКИЙ АБЫЛАЙ ХАН
Аталған нысан қоғамдық қолданыста, ғылыми әдебиетте және халықтың мәдени жадында айрықша тарихи маңызы бар мемлекет қайраткерін айқындайтын тұрақты атау ретінде берік орнығуы тиіс.
Бұл тану — Ұлы Даланың бірлігін күрделі тарихи кезеңде нығайтқан және шебер көпвекторлы дипломатия арқылы қазақ ұлтының саяси субъектілігі мен стратегиялық дербестігін сақтауға ықпал еткен тұлғаға деген ұрпақтар алғысының көрінісі болмақ.
ҚОРЫТЫНДЫ ҮНДЕУ
Біз қоғамның кемелдігі оның өз тарихын адал әрі жүйелі түрде пайымдай алу қабілетімен айқындалады деп сенеміз. Өзінің көрнекті қайраткерлерінің есімдерін айқын атап, олардың маңызын түсіндіре алатын халық сол арқылы өзінің тарихи сенімін нығайтады.
Ұлы Абылай хан есімін бекіту қоғамдық өзін-өзі тану актісі ретінде қарастырылуы тиіс. Ол тарихи жадты нығайтуға және болашақ ұрпаққа саяси жауапкершілік пен азаматтық бірлік тәжірибесін жеткізуге бағытталған.
Осындай қадамдар арқылы қоғам өз өткеніне ұқыптылықпен қарауға және оның сабағын алдағы дамуы үшін пайдалануға дайын екенін көрсетеді.
Тарих жалғасуда. Ұрпақ алмасады. Әр буын уақыттың ұзақ тізбегіндегі өз орнын қайта пайымдауы тиіс.
Тарихын білетін халық өз қадір-қасиетін сақтай алады.
Тарихын құрметтейтін халық мәдени алуан түрлілікте, азаматтық тұтастықта өз бірлігін нығайта алады.
Тарихын терең түсінетін халық өз болашағын бәрі бірге, ата-баба жерінде, біртұтас Қазақстан ретінде сеніммен құра алады.
14 наурыз, 2026 жыл
Абылай хан резиденциясы
Солтүстік Қазақстан облысы
