31 мамыр — Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні: Тарихтың қаралы сандары мен ғалымдар пайымы

Бүгін — ұлт тарихындағы ең ауыр әрі қасіретті күн. 31 мамыр жай ғана күнтізбедегі дата емес, әрбір қазақ отбасының жүрегіндегі жазылмас жара. Кеңестік тоталитарлық жүйенің зобалаңы қаншама тағдырды жалмағанын мұрағаттағы нақты сандар мен тарихшылардың зерттеулері дәлелдейді.

«Ұлы жұт»: Ұлтты жоюға бағытталған саясат (1931-1933 жж.)

Кеңес өкіметінің күштеп ұжымдастыру және Ф.Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты қазақ даласына бұрын-соңды болмаған апат әкелді.

• 1,5 – 2 миллион қазақ аштан қырылды. Кейбір демограф-ғалымдардың (М.Тәтімов) есебі бойынша, бұл көрсеткіш 2,2 миллионға дейін жетеді. Бұл сол кездегі тұтас қазақ халқының жартысына жуығы еді.

• 1 030 000 адам аштықтан аман қалу үшін тарихи отанынан, яғни Қазақстаннан шетелге (Қытай, Ауғанстан, Иран, көршілес одақтас республикалар) босып кетуге мәжбүр болды. Олардың 600 мыңнан астамы қайтып оралмады.

«Ашаршылық қазақ қоғамының құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл тек орасан зор адам шығыны емес, тұтас бір көшпелі өркениеттің, қазақтың дәстүрлі шаруашылығы мен өмір сүру салтының күйреуі еді. Кеңестік билік бұл саясатты саналы түрде жүргізді.»

— Сара Кэмерон, АҚШ тарихшысы, «Аштық жайлаған дала» (The Hungry Steppe) кітабының авторы.

«Бұл – қазақ халқының генофондына жасалған қастандық. Егер сол жылдардағы ашаршылық болмағанда, бүгінде қазақ халқының саны кем дегенде 30-35 миллионға жетер еді.»

— Талас Омарбеков, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Ұлттық элитаның жойылуы (1937-1938 жж.)

Кеңестік террордың ең ауыр соққысы — Қазақстанның саяси, экономикалық және мәдени тәуелсіздігін ту еткен «Алаш» қозғалысына бағытталды.

• 100 000-нан астам қазақстандық саяси қуғын-сүргінге ұшырады.

• 25 000-нан астам адамға «халық жауы» деген жалған айып тағылып, ату жазасына кесілді.

Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Тұрар Рысқұлов, Сәкен Сейфуллин, Мағжан Жұмабаев сынды ұлттық экономика мен мәдениеттің іргетасын қалаған зиялы қауым толықтай дерлік жойылды. Осылайша ұлт өз миынан, ең білімді элитасынан айырылды.

«1937 жылғы қуғын-сүргін – кездейсоқ науқан емес. Ол қазақ ұлтын саяси сауатты, ұлттық мүддені қорғай алатын элитасынан айыру үшін Мәскеу тарапынан алдын ала жоспарланған саяси қылмыс болатын. Империяға көзі ашық ұлт емес, құлдық санадағы тобыр қажет болды.»

— Мәмбет Қойгелдиев, академик, алаштанушы ғалым.

Қазақстан – алып лагерьге айналған кез

Тоталитарлық жүйе Қазақстанның ұлан-ғайыр аумағын алып түрмеге айналдырды. Мұнда ГУЛАГ жүйесінің 11 ірі лагері орналасты. Олардың ең танымалдары: ҚАРЛАГ, АЛЖИР, СТЕПЛАГ, КАМЛАГ.

• Францияның аумағымен тең: Қарлагтың (Қарағанды еңбекпен түзету лагері) жер көлемі Еуропадағы ірі мемлекеттің аумағындай болды (шамамен 300 мың шаршы шақырым). Ол жерде жылдар бойы миллионға жуық тұтқын азап шекті.

• 18 000 әйел: АЛЖИР (Ақмола Отанын сатқандар әйелдерінің лагері) лагерінде КСРО-ның түкпір-түкпірінен әкелінген әйелдер, яғни «халық жауларының» аналары, әйелдері мен қыздары қамауда отырды. Тұтқындардың арасында ең жасы небәрі бірнеше айлық сәбилер де болды.

Жаппай депортация орталығы және қазақтың мейірімі

Сталиндік режим Қазақстанды тек лагерьлер орталығы ғана емес, жер аударылған халықтардың мекеніне айналдырды.

• 1,5 миллионнан астам адам (кәрістер, немістер, шешендер, ингуштар, поляктар, түріктер және т.б.) Қазақстанға күштеп көшірілді.

Жергілікті қазақтар өздері ашаршылық пен жоқшылықтың салдарынан титықтап отырса да, пойыздан лақтырылған өзге ұлт өкілдерімен соңғы нанын бөлісіп, аман алып қалды.

«Қазақ халқының қасіретті жылдардағы әрекеті – әлем тарихындағы сирек кездесетін гуманизм үлгісі. Өздері аш отырып, бөтеннің баласын бауырына басқан қазақтың дарқандығы бүгінгі Қазақстандағы ұлтаралық келісімнің берік іргетасы болып қалана бермек.»

— Зиябек Қабылдинов, тарих ғылымдарының докторы.

Бұл сандардың артында миллиондаған үзілген тағдыр, қазақ даласының көз жасы мен орындалмаған армандар жатыр. Қазақ халқы тарихтың ең сұрапыл сынынан сынбай өтті, бірақ бұл қасіреттің құны тым ауыр болды.

Тарихты білу, одан сабақ алу және жазықсыз құрбан болған бабалар рухын ұмытпау — бүгінгі ұрпақтың қасиетті борышы!