Конституциялық реформа басталды: Қазақстанда жаңа Парламент моделі ұсынылды
Астанада Конституциялық реформа жөніндегі комиссия алғашқы отырысын өткізді
Астанада Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның алғашқы отырысы өтті. Бұл жиын Қазақстанның саяси жүйесін түбегейлі жаңғыртуға бағытталған ауқымды өзгерістердің бастамасы ретінде бағаланып отыр. Комиссия жұмысы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған саяси реформалардың жаңа кезеңін іске асыруға арналды.
Комиссияға Қазақстан Республикасының Конституциялық сотының төрағасы Эльвира Азимова жетекшілік етеді. Ал комиссия төрағасының орынбасарлары болып Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин және Премьер-министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева тағайындалды.
Комиссияның құрамы: қоғамның барлық тобы қамтылған
Конституциялық комиссия кеңейтілген форматта құрылды. Оның құрамына:
-
Парламент депутаттары;
-
мәслихат төрағалары;
-
бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері;
-
қоғам қайраткерлері;
-
мемлекеттік органдар қызметкерлері;
-
өңірлік қоғамдық кеңестер мүшелері;
-
ғылыми және сараптамалық қауымдастық өкілдері енді.
Бұл — реформаның тек билік аясында ғана емес, қоғамдық келісім негізінде жүргізілетінін көрсететін маңызды белгі.
Реформаның бастау көзі: Президенттің Жолдауы
Комиссия отырысында Эльвира Азимова конституциялық реформаның бастамасы 2025 жылғы 8 қыркүйекте жарияланған Президент Жолдауымен тікелей байланысты екенін атап өтті.
2025 жылғы 8 қыркүйекте Президент «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты халыққа Жолдауында жасанды интеллект дәуірінде еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі оң ықпал ететін жаңа саяси реформаны жариялады» — деді Азимова

Президент ұсынған негізгі идея —
«Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет»
қағидатына негізделген бір палаталы Парламент құру бастамасы.
Парламенттік реформа қоғамдық сұранысқа айналды
2025 жылғы қазан айынан бастап Парламенттік реформа жөніндегі арнайы жұмыс тобы белсенді қызмет атқарды. Оның құрамына заңгерлер, саясаттанушылар, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері кірді.
Жұмыс барысында:
-
азаматтардан екі мыңнан астам ұсыныс түсті;
-
e-Otinish және eGov порталдары арқылы 600-ден аса пікір қабылданды;
-
барлық ұсыныстар жүйеленіп, талданды;
-
халықаралық тәжірибе зерделенді.
Азаматтар тек бір палаталы Парламент мәселесімен шектелмей, Конституцияның өзге де баптарын қамтитын өзгерістерді көтерді. Осыған байланысты Мемлекет басшысы Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құру туралы шешім қабылдады.
Эльвира Азимова: «Комиссия алдында айрықша миссия тұр»
Комиссия төрағасы өз сөзінде алдағы жұмыстың маңызын ерекше атап өтті.
Оның айтуынша, Конституциялық комиссия:
-
мемлекеттік биліктің жаңа архитектурасын;
-
Құрылтайға негізделген бір палаталы Парламент моделін;
-
Халық кеңесін құру;
-
Вице-президент институтын енгізу;
-
тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерін жаңарту мәселелерін
жан-жақты әрі кешенді түрде зерделеуі тиіс.
«Басты мақсат – Ата заңның іргелі қағидаттарын сақтай отырып, заман талабына сай тиімді теңгерім қалыптастыру», – деді Эльвира Азимова.

Ерлан Қарин: Конституциялық комиссия – жарты жылдық жұмыстың заңды жалғасы

Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин комиссияның құрылуын тарихи оқиға деп бағалады.
Оның айтуынша, бұл комиссия — алты ай бойы жұмыс істеген Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобының қисынды жалғасы.
Жұмыс тобы:
-
6 отырыс өткізді;
-
депутаттар саны, өкілеттік мерзім, сайлау жүйесі талқыланды;
-
заң шығару үдерісі қайта қаралды;
-
жаңа Парламенттің атауы ретінде «Құрылтай» ұсынылды.
Социологиялық зерттеулерге сәйкес, қазақстандықтардың 70 пайызға жуығы бір палаталы Парламент идеясын қолдаған.
Құрылтай қандай болады?
Жұмыс тобы ұсынған негізгі тұжырымдар:
🔹 Депутат саны
– 145 депутат
🔹 Сайлау жүйесі
– толық пропорционалды жүйе, тек партиялық тізім бойынша
🔹 Өкілеттік мерзімі
– 5 жыл
🔹 Заң шығару тәртібі
– заң жобалары үш оқылымда қаралады
🔹 Квота мәселесі
– президенттік квота болмайды
– әйелдерге, жастарға және мүмкіндігі шектеулі азаматтарға арналған партиялық квота сақталады
🔹 Конституциялық органдарды қалыптастыру
– Конституциялық сот, Жоғары аудиторлық палата, ОСК мүшелері Құрылтай келісімімен тағайындалады
– Жоғарғы сот судьяларын сайлау құқығы да Парламентке беріледі
Бұл өзгерістер Парламенттің салмағын арттырып, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті күшейтуге бағытталған.
Вице-президент институты енгізіледі

Президент көмекшісі Ержан Жиенбаев жаңа институттарға тоқталды.
Вице-президент:
-
Құрылтайдың келісімімен Президент тарапынан тағайындалады;
-
Президенттің тапсырмасымен халықаралық деңгейде ел мүддесін қорғайды;
-
саяси партия мүшесі бола алмайды;
-
кәсіпкерлікпен айналысуына тыйым салынады.
Осыған байланысты Конституциядан Мемлекеттік кеңесші лауазымы алынып тасталады.
Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады
Жаңа реформалар аясында Қазақстанның Халық Кеңесін құру ұсынылды.
Бұл орган:
-
халықтың мүддесін білдіретін жоғары консультативтік құрылым болады;
-
ішкі саясат, қоғамдық келісім, ұлттық бірлік мәселелері бойынша ұсыныстар әзірлейді;
-
жылына кемінде бір рет сессия өткізеді;
-
заң шығару бастамашылығы құқығына ие болады.
Халық Кеңесі Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын жалғастырады.
Конституция преамбуласы жаңғырады

Мәжіліс депутаты Үнзила Шапақ Конституцияның преамбуласын жаңарту мәселесін көтерді.
Оның айтуынша, бұл — жай редакциялық түзету емес, елдің:
-
ұлттық бірегейлігін;
-
мемлекеттілік сабақтастығын;
-
аумақтық тұтастығын;
-
«Әділетті Қазақстан» идеясын;
-
заң мен тәртіп қағидатын;
-
мәдениет пен рухани құндылықтарды
айқындайтын маңызды саяси қадам.
Преамбула Конституцияны тек құқықтық емес, өркениеттік құжат деңгейіне көтеруі тиіс.
Қорытынды

Қазақстан конституциялық дамудың жаңа тарихи кезеңіне аяқ басты. Алдағы реформа:
-
саяси институттарды жаңғыртуға;
-
халықтың басқару ісіне қатысуын кеңейтуге;
-
заң шығарушы биліктің тиімділігін арттыруға;
-
мемлекеттің тұрақтылығы мен демократиялық тепе-теңдігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Конституциялық комиссия жұмысының нәтижесі ел болашағын айқындайтын маңызды шешімдерге негіз болмақ.



