21 қаңтар: Ленин мен Оруэлл — бір күн, екі идея, екі түрлі әлем

1924 жылы — Владимир Ленин,
1950 жылы — жазушы әрі публицист Джордж Оруэлл қайтыс болды.

Екеуі бірін-бірі көрмеді. Бір дәуірде өмір сүрмеді. Бірақ оларды тарих бір нүктеде түйістірді — билік пен адам еркіндігі туралы қарама-қарсы идеяларында.

Ленин: революция және жаңа жүйенің басталуы

Владимир Ленин — ХХ ғасырдағы ең ықпалды саяси тұлғалардың бірі.
1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін ол әлем тарихында тұңғыш социалистік мемлекеттің негізін қалады.

Ленин ұсынған идеяның өзегі мынада еді:

• жеке меншік жойылуы тиіс;

• қоғам таптарға бөлінбеуі керек;

• билік жұмысшы мен шаруаның қолына өтуі қажет;

• әділет теңдік арқылы орнайды.

Бұл идеялар сол кезеңдегі миллиондаған адамға үміт сыйлады.

Алайда теория мен тәжірибе екі түрлі жолға түсті.

Ленинизмнің салдары және бүгінгі сарқыншағы

Кейінгі тарих көрсеткендей, Ленин ілімі:

• бір партиялық басқаруға,

• сөз бостандығын шектеуге,

• қарсы пікірді «халық жауы» деп тануға
  әкеліп соқты.

Оның ізін жалғаған жүйе:

• сталиндік репрессияға,

• лагерьлерге,

• күштеп ұжымдастыруға,

• миллиондаған адамның қаза табуына себеп болды.

Бүгінде бұл идеялар ресми түрде күйрегенімен, сарқыншағы әлі де сақталып отыр:

• күшті мемлекет — әлсіз адам;

• билік қателеспейді;

• еркіндік тұрақтылықтан маңызды емес деген түсінік.

Саясаттанушылардың пайымынша, посткеңестік кеңістіктегі авторитарлық басқару үлгілерінің тамыры дәл осы кезеңнен бастау алады.

Ғалымдар мен саясаткерлердің бағасы

Батыс зерттеушілері Ленинді:

«утопияны мемлекетке айналдырған адам»
деп сипаттайды.

Ал ресейлік тарихшылардың бір бөлігі:

«ол адамзаттың ең қауіпті саяси экспериментін бастады»
деген пікір айтады.

Нобель сыйлығының лауреаты Александр Солженицын бір сөзінде:

«Зұлымдық Сталинмен емес, Ленинмен басталды»
деп жазған.

Яғни бүгін Ленин тұлғасына баға біржақты емес:
біреулер үшін — революционер,
екіншілер үшін — тоталитарлық жүйенің сәулетшісі.

Оруэлл: революцияға сенген, бірақ шындығын көрген қаламгер

Ал дәл сол төңкеріске басқа қырынан қараған адам — Джордж Оруэлл еді.

Ол социализм идеясына бастапқыда сенді.
Тең қоғам орнайды деп үміттенді.

Бірақ уақыт өте келе революцияның табиғаты өзгеретінін көрді.

Оруэлл 1917 жылғы төңкеріс туралы былай деп жазған:

«Революция халық үшін жасалады,
бірақ билікке жеткендер сол халықтың атынан сөйлеп кетеді».

Ол тағы бір еңбегінде:

«Барлық жануарлар тең,
бірақ кейбір жануарлар басқалардан теңірек»
деп жазды.

Бұл — әйгілі «Хайуанаттар фермасындағы» (Animal Farm) ең өткір тұжырым.

Оруэлл ескерткен қауіп

Оруэлл тоталитарлық жүйенің басты белгілерін нақты суреттеді:

• ақпаратты бұрмалау;

• тарихты қайта жазу;

• халықты қорқынышпен басқару;

• биліктің тіл арқылы ойды бақылауы.

Оның «1984» романындағы:

• Үлкен Аға,

• бақылау камералары,

• жалған статистика,

• екіұдай шындық

бүгінгі әлемде фантастика болып көрінбейді.

Көп елде бұл кітап әлі күнге дейін тыйым салынған шығармалар тізімінде тұр.

Бір күндегі екі өлім — сәйкестік пе?

Ленин — жүйе құрды.
Оруэлл — сол жүйенің қауіпті екенін ескертті.

Бірі биліктің атынан сөйледі,
екіншісі биліктің адамды қалай өзгертіп жіберетінін жазды.

Олардың екеуінің де 21 қаңтарда өмірден өтуі — тарихи сәйкестік қана емес, символ іспетті.

Бұл күн — идеялардың де, иллюзиялардың да аяқталатын сәті секілді.

Қорытынды

ХХ ғасыр адамзатқа бір маңызды сабақ қалдырды:

• жақсы идея бақылаусыз қалса — зұлым жүйеге айналады;

• теңдік зорлық арқылы орнамайды;

• еркіндіксіз әділет болмайды.

Ленин адамзатқа үміт сыйлағысы келді.
Оруэлл сол үміттің қалай қауіпке айналатынын көрсетті.